Digital Sahi Mhanje Kay: डिजिटल सही म्हणजे काय?

Digital Sahi Mhanje Kay: आपण कागदावर सही करतो तेव्हा त्या कागदाला एक ओळख मिळते. ही सही माझी आहे, मी हा मजकूर वाचला आहे आणि मी त्याला मान्यता देतो आहे, हे आपण एका छोट्या रेषेतून सांगत असतो. पण जेव्हा सगळं काम ऑनलाईन होतं, फाईल्स ईमेलने जातात, सरकारी पोर्टलवर अर्ज भरले जातात, तेव्हा कागदावरची सही उपयोगाची राहत नाही. इथेच डिजिटल सही कामाला येते.

डिजिटल सही म्हणजे ऑनलाईन जगातली तुमची कायदेशीर सही. ती फक्त नाव टाईप करणं नाही आणि ती स्कॅन केलेल्या सहीचा फोटोही नाही. ती एक तांत्रिक आणि कायदेशीर पद्धत आहे जी हे सिद्ध करते की हा दस्तऐवज त्या व्यक्तीनेच मंजूर केला आहे आणि त्यात नंतर बदल केलेला नाही.

डिजिटल सही आणि साधी सही यातला फरक

बर्‍याच जणांना वाटतं की पीडीएफवर सहीचा फोटो चिकटवला की काम झालं. पण तसं नाही. खालील फरक नीट समजून घेतला पाहिजे.

साधी स्कॅन सही

• कागदावर सही करून तिचा फोटो काढला जातो
• तो फोटो पीडीएफमध्ये टाकला जातो
• कोणीही तो फोटो कॉपी करून दुसऱ्या फाईलमध्ये वापरू शकतो
• कायदेशीर सुरक्षितता मर्यादित असते

डिजिटल सही

• अधिकृत प्रमाणपत्रावर आधारित असते
• दस्तऐवजावर एक सुरक्षित कोड तयार होतो
• दस्तऐवजात बदल झाला तर लगेच कळते
• कायदेशीरदृष्ट्या वैध आणि मजबूत पुरावा मानला जातो

थोडक्यात, स्कॅन सही म्हणजे फोटो. डिजिटल सही म्हणजे सुरक्षित ओळख.

डिजिटल सही कशी काम करते

डिजिटल सही ही तंत्रज्ञानावर आधारित असते. यात एन्क्रिप्शन वापरले जाते. सोप्या भाषेत सांगायचं तर, तुमच्या नावाशी आणि ओळखीशी जोडलेला एक खास कोड तयार केला जातो. हा कोड दोन भागात काम करतो. एक खाजगी किल्ली आणि एक सार्वजनिक किल्ली.

जेव्हा तुम्ही एखाद्या फाईलवर डिजिटल सही करता, तेव्हा तुमची खाजगी किल्ली त्या फाईलशी जोडली जाते आणि एक युनिक सिग्नेचर तयार होतं. नंतर कोणीही ती फाईल उघडून सार्वजनिक किल्लीच्या मदतीने तपासू शकतो की सही खरी आहे का आणि फाईलमध्ये बदल झाला आहे का.

ही प्रक्रिया पूर्णपणे ऑटोमॅटिक असते. वापरकर्त्याला फक्त टोकन लावून सही करायची असते. पण मागे तांत्रिक पातळीवर सुरक्षित व्यवहार चालू असतो.

Digital Signature Certificate म्हणजे काय?

डिजिटल सही करण्यासाठी Digital Signature Certificate म्हणजेच DSC आवश्यक असते. हे प्रमाणपत्र अधिकृत संस्थांकडून दिले जाते. भारतात Controller of Certifying Authorities यांच्या मान्यतेने काही संस्था DSC देतात.

या प्रमाणपत्रात खालील माहिती सुरक्षितपणे जोडलेली असते.

• तुमचं नाव
• ईमेल आयडी
• प्रमाणपत्राची वैधता
• जारी करणारी संस्था
• युनिक सिरीयल नंबर

हे प्रमाणपत्र साधारणपणे USB टोकनमध्ये दिलं जातं. टोकन संगणकाला जोडून तुम्ही डिजिटल सही करू शकता.

डिजिटल सही कुठे वापरली जाते

आजकाल डिजिटल सही अनेक क्षेत्रात आवश्यक झाली आहे. विशेषतः सरकारी आणि व्यावसायिक व्यवहारांमध्ये ती अनिवार्य आहे.

काही प्रमुख वापर

• जीएसटी रिटर्न भरताना
• कंपनी रजिस्ट्रेशन करताना
• ई टेंडर सबमिट करताना
• आयकर रिटर्न दाखल करताना
• ROC फायलिंगमध्ये
• करारपत्रे ऑनलाईन साइन करताना

ऑफिसमध्ये एक उदाहरण घ्या. एखादी कंपनी मोठा टेंडर भरते. त्या टेंडरमध्ये कोटेशन, अटी, कागदपत्रे सगळं असतं. जर डिजिटल सही नसेल, तर कोणीतरी मध्येच फाईल बदलली तर कळणार नाही. पण डिजिटल सही असल्यास फाईलमध्ये छेडछाड झाली तर सिस्टम लगेच दाखवते की दस्तऐवज वैध नाही.

उदाहरण १

समजा तुम्ही एक लहान उद्योग चालवता आणि तुम्हाला सरकारी टेंडर भरायचा आहे. तुम्ही सगळी कागदपत्रे तयार केली आणि पीडीएफ अपलोड केली. आता शेवटी सिस्टम तुम्हाला डिजिटल सही करायला सांगते. तुम्ही तुमचं DSC टोकन जोडता आणि सही करता.

नंतर जर कोणीतरी त्या फाईलमध्ये एखादा आकडा बदलायचा प्रयत्न केला, तर सिस्टम लगेच दाखवेल की सिग्नेचर इनव्हॅलिड आहे. म्हणजेच तुमचं मूळ डॉक्युमेंट सुरक्षित राहिलं.

उदाहरण २

समजा तुम्ही एका क्लायंटसोबत ऑनलाईन करार करत आहात. दोघेही वेगवेगळ्या शहरात आहात. कागद कुरिअरने पाठवण्यापेक्षा दोघेही पीडीएफवर डिजिटल सही करता. काही वर्षांनी वाद निर्माण झाला तर ती फाईल कोर्टात वैध पुरावा म्हणून ग्राह्य धरली जाऊ शकते.

डिजिटल सहीचे प्रकार

भारतात साधारणपणे DSC चे वेगवेगळे वर्ग असतात. त्यांचा वापर वेगवेगळ्या गरजेनुसार केला जातो.

प्रकार	उपयोग
Class 2	साधे व्यावसायिक व्यवहार
Class 3	ई टेंडर, उच्च सुरक्षा व्यवहार
DGFT	आयात निर्यात संबंधित व्यवहार

तुमच्या कामानुसार योग्य प्रकार निवडणे महत्त्वाचे असते.

डिजिटल सहीचे फायदे

डिजिटल सही ही फक्त कायदेशीर गरज नाही, तर ती व्यवहार सुलभ करते.

• कागदाचा वापर कमी होतो
• वेळ वाचतो
• सुरक्षितता वाढते
• फसवणुकीचा धोका कमी होतो
• ऑनलाईन व्यवहार वेगाने होतात

थोडं विनोदी उदाहरण द्यायचं तर, पूर्वी एखादा कागद सहीसाठी पाच टेबलांवर फिरायचा. प्रत्येक टेबलवर चहा प्यायला जायचा वेळ जास्त असायचा. आता डिजिटल सहीमुळे फाईल एका क्लिकमध्ये पुढे जाते. चहा मात्र अजूनही चालू असतो, पण फाईल थांबत नाही.

हे पण वाचा:- Digital Marketing mhanje kay?: डिजिटल मार्केटिंग म्हणजे काय? डिजिटल मार्केटिंग कसे शिकावे?

डिजिटल सही घेताना लक्षात ठेवायच्या गोष्टी

• प्रमाणपत्र अधिकृत संस्थेकडूनच घ्या
• टोकन सुरक्षित ठेवा
• पासवर्ड कोणाशीही शेअर करू नका
• वैधता संपण्याआधी नूतनीकरण करा

डिजिटल सही ही तुमची डिजिटल ओळख आहे. जसं तुम्ही बँकेचा OTP कोणालाही देत नाही, तसंच DSC चा पासवर्डही सुरक्षित ठेवणं आवश्यक आहे.

अनुभव

मी स्वतः जेव्हा पहिल्यांदा डिजिटल सही वापरली, तेव्हा थोडी भीती होती. टोकन लावायचं, ड्रायव्हर इन्स्टॉल करायचा, पासवर्ड टाकायचा. सुरुवातीला दोनदा एरर आला. वाटलं ही फार क्लिष्ट गोष्ट आहे. पण एकदा प्रक्रिया समजली की लक्षात आलं की हे खरंतर सोपं आहे, फक्त माहिती नसल्यामुळे अवघड वाटतं.

एका क्लायंटचा जीएसटी रिटर्न भरताना डिजिटल सहीमुळे मोठा फायदा झाला. शेवटच्या दिवशी सिस्टम स्लो होती. कागदावर सही करून स्कॅन पाठवण्याचा प्रश्नच नव्हता. डिजिटल सहीमुळे काम काही मिनिटांत पूर्ण झालं. आणि त्यानंतर जेव्हा कन्फर्मेशन मेल आला, तेव्हा जाणवलं की ऑनलाईन व्यवहारात ही गोष्ट किती आवश्यक आहे.

आजही अनेक लहान व्यावसायिक डिजिटल सहीकडे दुर्लक्ष करतात. पण एकदा ती वापरायला सुरुवात केली की लक्षात येतं की ही फक्त तांत्रिक गोष्ट नाही, तर वेळ, विश्वास आणि सुरक्षिततेची हमी आहे.

शेवटचा मुद्दा

डिजिटल सही म्हणजे आधुनिक व्यवहारातील विश्वासाची पायरी. ऑनलाईन जगात ओळख सिद्ध करण्यासाठी आणि दस्तऐवज सुरक्षित ठेवण्यासाठी ती अत्यंत आवश्यक आहे. ती वापरताना तांत्रिक भाग समजून घेणं महत्त्वाचं आहे, पण त्याहून महत्त्वाचं म्हणजे तिची जबाबदारी समजून घेणं.

आज व्यवहार डिजिटल झाले आहेत. त्यामुळे सहीही डिजिटल झाली आहे. पण तत्व एकच आहे. मान्यता, जबाबदारी आणि विश्वास. डिजिटल सही ही त्या तिन्ही गोष्टींचं सुरक्षित रूप आहे.