Donation and Corruption in Marathi: दान हा भ्रष्टाचार आहे की मान मिळवण्यासाठी केलेला त्याग/नवस?

Donation and Corruption in Marathi: दान हा शब्द ऐकला की आपल्या मनात दोन वेगवेगळे चित्र उभे राहतात. एक चित्र असतं शांतपणे मदत करणाऱ्या माणसाचं. आणि दुसरं चित्र असतं मोठ्या देणग्या, मोठे फलक, सत्कार, फोटो आणि प्रसिद्धीचं. म्हणूनच प्रश्न निर्माण होतो की दान खरंच नि:स्वार्थ असतं का, की ते मान, प्रभाव आणि फायदा मिळवण्याचा मार्ग असतो.

सर्वात आधी दान म्हणजे काय हे साध्या शब्दांत समजून घ्यायला हवं. दान म्हणजे आपल्या कष्टाने मिळवलेल्या गोष्टींपैकी काही भाग स्वतःहून दुसऱ्याच्या गरजेसाठी देणं. इथे देणं महत्त्वाचं आहे, पण त्याहून महत्त्वाचं आहे देताना मनात काय आहे. कारण दानाची किंमत रकमेवर ठरत नाही, ती हेतूवर ठरते.

जर एखादा माणूस भुकेल्या व्यक्तीला अन्न देतो आणि त्याच्या बदल्यात काहीच अपेक्षा ठेवत नाही, तर ते दान आहे. पण जर एखाद्याला मदत करताना मनात विचार असेल की उद्या याचा उपयोग होईल, माझं काम होईल, माझी प्रतिमा वाढेल, तर ते दान राहत नाही. ते गुंतवणूक बनतं.

इथेच भ्रष्टाचाराचा प्रश्न येतो. भ्रष्टाचार म्हणजे अधिकार, पद किंवा निर्णयावर प्रभाव टाकण्यासाठी केलेला गैरव्यवहार. आता समजा एखाद्या व्यावसायिकाने एखाद्या संस्थेला मोठी देणगी दिली. काही महिन्यांनी त्यालाच त्या संस्थेकडून कंत्राट मिळालं. कागदावर सगळं स्वच्छ दिसेल. पण जर देणगी आणि कंत्राट यांचा संबंध असेल, तर ते दान नसून अप्रत्यक्ष व्यवहार आहे. आणि जिथे व्यवहारात नियम वाकवले जातात, तिथे भ्रष्टाचाराचा वास येतो.

एक उदाहरण बघूया. एखाद्या शहरात नवीन शाळा बांधायची आहे. काही उद्योगपती देणगी देतात. शाळा उभी राहते. मुलांना शिक्षणाची सुविधा मिळते. इथे दान समाजोपयोगी ठरतं. पण जर त्याच उद्योगपतीने देणगी देताना अट घातली की शाळेच्या व्यवस्थापन समितीत माझा माणूस हवा, किंवा प्रवेश प्रक्रियेत मला प्राधान्य द्या, तर दानाचा स्वरूप बदलायला लागतं. मदत आणि प्रभाव यांची रेषा धूसर होते.

दुसरं उदाहरण अधिक सूक्ष्म आहे. एखादा माणूस एखाद्या देवळात किंवा धार्मिक संस्थेला मोठी देणगी देतो. त्याचं नाव मोठ्या अक्षरांत फलकावर लावलं जातं. लोक त्याचा सत्कार करतात. इथे कायदेशीर गुन्हा नाही. पण प्रश्न असा आहे की देणगी श्रद्धेने दिली की प्रतिष्ठेसाठी? प्रत्येक वेळी उत्तर सारखं नसेल. काही वेळा लोक खरंच श्रद्धेने देतात. पण काही वेळा प्रसिद्धी हा मोठा हेतू असतो. मग ते दान कमी आणि प्रतिमा उभारणी जास्त वाटतं.

नवस या संकल्पनेतही असंच काहीसं आहे. एखाद्या व्यक्तीची मनोकामना पूर्ण झाली की तो देवाला काही अर्पण करतो. हा व्यवहार श्रद्धेचा आहे. यात कुणाचा हक्क हिरावला जात नाही, नियम मोडले जात नाहीत. त्यामुळे तो भ्रष्टाचार नाही. पण जर धार्मिक देणग्यांच्या माध्यमातून राजकीय किंवा प्रशासकीय प्रभाव निर्माण केला गेला, तर ते वेगळं चित्र तयार होतं.

दान आणि भ्रष्टाचार यांच्यातली सीमारेषा कागदावर नेहमी स्पष्ट नसते. ती मनात असते. कायदा काही गोष्टी ठरवतो, पण नैतिकता अधिक खोल असते. उदाहरणार्थ, एखाद्या निवडणुकीच्या आधी एखाद्या नेत्याने मोठ्या प्रमाणावर देणग्या दिल्या, वस्तू वाटल्या. कायदेशीर चौकट वेगळी असू शकते, पण जर हेतू मतांवर परिणाम करण्याचा असेल, तर ते दान राहात नाही. तो प्रभाव निर्माण करण्याचा प्रयत्न असतो.

दानाचं खरं सौंदर्य त्याच्या शांततेत आहे. अनेक लोक कोणालाही न सांगता मदत करतात. शिष्यवृत्ती देतात, उपचारासाठी पैसे देतात, शिक्षणासाठी खर्च करतात. त्यांना नाव नको असतं, फलक नको असतो. कारण त्यांचा हेतू मदत असतो, मान नव्हे.

पण समाजात एक वास्तव आहे. काही लोक दानाचा वापर स्वतःची प्रतिमा उंचावण्यासाठी करतात. ते वाईट आहे का? हे पूर्णपणे काळं किंवा पांढरं नाही. जर मदतीमुळे समाजाचं भलं होत असेल, तर त्यातून प्रसिद्धी मिळाली तरी चालू शकतं. प्रश्न तेव्हा निर्माण होतो, जेव्हा प्रसिद्धीच मुख्य उद्देश असतो आणि मदत दुय्यम ठरते.

एक गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी. दान कधीही कोणाच्या हक्कावर गदा आणून केलं जाऊ नये. समजा एखाद्या संस्थेने सरकारी निधी बाजूला ठेवून, तो खासगी देणगीदारांच्या अटींसाठी वापरला. किंवा देणगी देणाऱ्याला विशेष सवलती दिल्या. इथे दानाचा उपयोग नियम वाकवण्यासाठी झाला, तर ते भ्रष्टाचाराच्या जवळ जातं.

समाजात अनेक मोठी रुग्णालयं, शिक्षणसंस्था, समाजोपयोगी प्रकल्प दानावर उभे आहेत. जर सगळ्या देणग्या संशयाच्या नजरेने पाहिल्या, तर चांगल्या कामांनाही धक्का बसेल. त्यामुळे प्रत्येक दान भ्रष्टाचार आहे असं म्हणणं चुकीचं आहे. पण प्रत्येक दान पूर्णपणे पवित्र आहे असंही गृहीत धरता येत नाही.

हे पण वाचा:- Judicial Corruption in India: न्यायालयांमध्ये भ्रष्टाचार चालतो का? हो तर कसा?

हेतू हा मुख्य मुद्दा आहे. आपण देतो तेव्हा आपल्या मनात काय आहे, हा प्रामाणिक प्रश्न विचारायला हवा. जर उत्तर असं असेल की मला याच्या बदल्यात काहीतरी मिळावं, तर ते व्यवहार आहे. व्यवहारात पारदर्शकता आणि नियम असले, तर तो कायदेशीर व्यवहार असू शकतो. पण जर व्यवहार लपवून दानाच्या नावाखाली केला, तर तो चुकीचा ठरतो.

दान हे समाजाला जोडणारं साधन आहे. भ्रष्टाचार समाजाला तोडणारी प्रक्रिया आहे. एक देताना विश्वास वाढवतो, दुसरा विश्वास कमी करतो. म्हणूनच दोन्हींचा गोंधळ होऊ नये.

शेवटी, दान हा प्रश्न पैशाचा नाही, मनाचा आहे. आणि भ्रष्टाचार हा प्रश्न रकमेचा नाही, हेतूचा आहे. जर दान देताना आपण स्वतःला विचारलं की हे मी का करतोय, आणि उत्तर स्पष्ट, नि:स्वार्थ असेल, तर ते दान आहे. पण जर उत्तरात फायदा, प्रभाव किंवा दबाव असेल, तर सावध व्हायला हवं.

समाजात दानाची गरज आहे. पण त्याहून जास्त गरज आहे पारदर्शकतेची आणि प्रामाणिकपणाची. कारण जिथे देणं आणि घेणं स्वच्छ असतं, तिथे विश्वास वाढतो. आणि जिथे विश्वास टिकतो, तिथे भ्रष्टाचाराला जागा कमी उरते.